سونوگرافی ترانس‌رکتال پروستات چیست و چرا انجام می‌شود؟

سونوگرافی ترانس‌رکتال پروستات یک روش تصویربرداری دقیق و کم‌تهاجمی سونوگرافی پروستات است که پزشکان اورولوژیست برای بررسی مشکلات مختلف غدۀ پروستات، از آن استفاده می‌کنند. این روش با وارد کردن یک پِروب کوچک به داخل مقعد و ارسال امواج صوتی، تصاویری واضح و زنده از پروستات فراهم می‌کند.

در این مقاله، به‌طور کامل توضیح خواهیم داد که سونوگرافی ترانس‌رکتال پروستات چیست، در چه شرایطی انجام می‌شود و چگونه می‌تواند به تشخیص بیماری‌هایی مانند التهاب، بزرگی خوش‌خیم یا حتی سرطان پروستات کمک کند. همچنین دربارۀ مزایا، محدودیت‌ها، مراقبت‌های قبل و بعد از آزمایش و فناوری‌های جدید مورداستفاده در این روش صحبت خواهیم کرد.

اگر به‌دنبال یک راهنمای جامع و کاربردی دربارۀ سونوگرافی ترانس‎‌رکتال هستید، ادامه این مطلب را از دست ندهید.

سونوگرافی ترانس‌رکتال پروستات چیست؟

سونوگِرافی تِرانس‌رِکتال (Transrectal Ultrasound ) یا به اختصار (TRUS) یکی از روش‌های رایج تصویربرداری پزشکی است که به‌طور ویژه برای بررسی پروستات مورد استفاده قرار می‌گیرد. پزشکان اورولوژیست از سونوگرافی پروستات برای تشخیص مشکلاتی مانند بزرگ شدن پروستات یا توده‌های مشکوک استفاده می‌کنند.

هدف اصلی سونوگرافی ترانس‎رکتال پروستات، گرفتن تصویر واضح از بافت غدۀ پروستات است تا اگر مشکلی وجود داشته باشد، زودتر شناسایی شود. برای این کار، دستگاه کوچکی از طریق مقعد وارد بدن می‌شود تا با کمک امواج صوتی، تصویری دقیق از پروستات تهیه کند.

روش‌های جدید در سونوگرافی ترانس‌رکتال پروستات

در سال‌های اخیر، روش سونوگرافی ترانس‎‌رکتال پروستات دستخوش پیشرفت‌های قابل‌توجهی شده است. این پیشرفت‌ها باعث می‌شود تصمیم‌گیری برای درمان پروستات یا جراحی‌هایی مثل پروستاتِکتومی (Prostatectomy) یا همان برداشت کامل پروستات؛ با اطمینان بیشتری انجام شود.

در ادامه با روش‎ها و فناوری‌های جدید در سونوگرافی ترانس‌رکتال پروستات آشنا می‎شوید:

سونوگرافی با مادۀ حاجب

در این روش، ماده‌ای به نام مادۀ حاجب به بیمار تزریق می‌شود تا رگ‌های خونی در تصاویر سونوگرافی بهتر دیده شوند. برخی بافت‌های سرطانی خون‎سازی بیشتری دارند و در این موارد، سونوگرافی با مادۀ حاجب می‌تواند نواحی مشکوک به سرطان را واضح‌تر نشان دهد.

اِلاستوگرافی (Elastography)

الاستوگرافی یک فناوری نوین است که سفتی یا نرمی بافت‌ها را اندازه‌گیری می‌کند. از آنجایی که تومورها معمولاً سفت‌تر از بافت سالم هستند، این تفاوت را می‌توان با استفاده از سونوگرافی خاصی به نام الاستوگرافی مشاهده کرد. به‌عبارت‌دیگر، این روش می‌تواند نواحی مشکوک را واضح‌تر از سونوگرافی عادی نشان دهد.

تصویربرداری ترکیبی ام‌آر‌آی و سونوگرافی

در این روش، که به آن «فیوژن بیوپسی پروستات» نیز می گویند، از ترکیب تصویرهای دو فناوری ام‌آر‌آی و سونوگرافی ترانس‌رکتال به‌صورت هم‌زمان استفاده می‌شود. این روش دقت بسیار بالایی در تشخیص دارد و به‌ویژه برای بیمارانی مناسب است که نمونه‌برداری قبلی‌شان منفی بوده ولی هنوز سطح آنتی‌ژن اختصاصی پروستات آن‌ها (PSA) بالا است.

برای انجام آن، ابتدا با استفاده از MRI نواحی مشکوک در پروستات مشخص می‌شود، سپس همان نواحی با کمک تصویر زنده سونوگرافی پیدا شده و از آنجا نمونه‌برداری هدفمند انجام می‌گیرد.

مزایا و معایب سونوگرافی به روش ترانس رکتال

سونوگرافی ترانس‌رکتال (TRUS) در مقایسه با سایر روش‌های تصویربرداری، روشی بی‌خطر است؛ اما محدودیت‌هایی نیز دارد که باعث می‌شود پزشک گاهی برای بررسی دقیق‌تر، به روش‌های تشخیصی دیگری نیز نیاز داشته باشد. در ادامه مزایا و محدودیت‌های آن را بررسی می‌کنیم.

مزایا

این روش به دلیل ویژگی‌های زیر در تشخیص و بررسی پروستات کاربرد دارد:

• ایمنی بالا: سونوگرافی ترانس‌رکتال (TRUS) برخلاف سی‌تی‌اسکن یا رادیوگرافی، بدون استفاده از پرتوهای یونیزان و تنها با امواج صوتی انجام می‌شود؛ بنابراین روشی ایمن است که تکرار آن خطری ندارد.

• دقت در پوشش‌دهی:با توجه به قرارگیری پروستات در عمق لگن، این روش امکان مشاهده دقیق نواحی غیرقابل‌لمس در معاینه انگشتی (مانند قاعده و نوک پروستات) را فراهم می‌کند.

• قابلیت اقدامات هم‌زمان: در صورت نیاز، نمونه‌برداری (بیوپسی) هم‌زمان انجام می‌شود.

• سهولت اجرا: نیاز به بستری ندارد و در مدت زمان کوتاه (۱۵ تا ۳۰ دقیقه) انجام می‌شود.

محدودیت‌ها

با وجود مزایای ذکر شده، این روش چالش‌هایی نیز دارد:

• ناراحتی بیمار: ورود پروب از راه مقعد ممکن است برای برخی افراد آزاردهنده باشد.

• محدودیت در تشخیص: در شناسایی سرطان‌های بسیار کوچک یا مراحل اولیه بیماری محدودیت دارد و معمولاً به مکمل‌هایی نظیر MRI یا آزمایش PSA نیاز است.

کاربردهای سونوگرافی ترانس‎رکتال پروستات

سونوگرافی ترانس ‌رکتال نه‌تنها در تشخیص سرطان پروستات، بلکه در ارزیابی بزرگی خوش‌خیم، ناهنجاری‌های ساختاری و حتی مشکلات باروری نیز کاربرد دارد. در ادامه کاربردهای سونوگرافی ترانس‎رکتال پروستات را به صورت جزئی‎تر با هم بررسی می‎کنیم.

۱. تشخیص سرطان پروستات

سونوگرافی ترانس‌رکتال به متخصص اورولوژی کمک می‌کند تا نواحی مشکوک به سرطان را داخل پروستات شناسایی کند. معمولاً تومورها در این تصاویر به شکل نواحی تیره دیده می‌شوند. در صورت مشکوک بودن، بیوپسی (نمونه‌برداری) از همان ناحیه انجام می‌شود.

۲. شناسایی بزرگی خوش‌خیم پروستات (BPH)

با کمک این سونوگرافی می‌توان اندازۀ پروستات را دقیق اندازه‌گیری کرد و تغییرات مربوط به بزرگ شدن طبیعی پروستات (BPH) را تشخیص داد.

۳. راهنمایی برای بیوپسی دقیق یا درمان‌های موضعی سرطان پروستات

اگر پزشک متخصص به نمونه‌برداری از پروستات نیاز داشته باشد، با دانستن محل تومور می‌تواند با دقت بالاتری نمونه‌برداری کند. همچنین، روش‌هایی مانند فریز کردن تومور (کرایوتراپی) یا تاباندن امواج پرقدرت (HIFU) برای درمان سرطان پروستات، به هدایت دقیق نیاز دارند.

سونوگرافی ترانس‌رکتال مانند چشمِ پزشک متخصص عمل می‌کند و محلِ دقیق تومور را نشان می‌دهد. همچنین، با نمایش تصویر زنده و هم‌زمان از داخل پروستات، کمک می‌کند سوزن بیوپسی یا ابزارهای درمانی دقیقاً به محل موردنظر هدایت شوند.

۴. بررسی علت ناباروری (اسپرم صفر) در مردان

اگر مردی مشکل باروری داشته باشد و پزشک به انسداد مجاری انزال شک داشته باشد، این سونوگرافی می‌تواند مسیر خروج اسپرم و کیسه‌های منی را بررسی کند.

چه زمانی به سونوگرافی ترانس ‌رکتال پروستات نیاز داریم؟

پزشکان متخصص معمولاً زمانی سونوگرافی ترانس ‌رکتال پروستات را توصیه می‌کنند که شواهدی از تغییرات غیرعادی یا علائم مشکوک در بدن وجود داشته باشد.

در ادامه با شرایطی آشنا می‌شوید که نیاز به انجام این سونوگرافی برای بیماری پروستات ضروری است:

• وجود ناحیه‌ای سفت یا غیرعادی در معاینۀ انگشتی پروستات؛

• بالا بودن سطح آنتی‌ژن اختصاصی پروستات (PSA) در آزمایش خون؛

• وجود خون در منی یا ادرار؛

• شک به بزرگ‌شدگی خوش‌خیم پروستات بر اساس علائم یا یافته‌های آزمایشی؛

• نیاز به بررسی روند درمان در بیماران مبتلا به بیماری‌های پروستات.

آمادگی پیش از انجام سونوگرافی ترانس‌رکتال پروستات

برای اینکه سونوگرافی ترانس ‌رکتال پروستات به‌درستی و بدون مشکل انجام شود، بهتر است قبل از مراجعه چند نکتۀ ساده را رعایت کنید:

• ناحیه تناسلی و مقعد را با آب و صابون بشویید تا بدن کاملاً تمیز باشد.

• فهرستی از داروهایی که مصرف می‌کنید آماده داشته باشید و در صورت نیاز به اورولوژیست ارائه دهید. اگر داروهای رقیق‌کننده خون مثل آسپرین یا وارفارین مصرف می‌کنید، حتماً در مورد قطع یا ادامه مصرف آن‌ها با پزشک خود مشورت کنید. این نکته در خصوص بیوپسی بسیار مهم است.

• حتماً قبل از آزمایش با پزشک اورولوژی مشورت کنید تا مطمئن شوید آمادگی لازم را دارید.

مراحل انجام سونوگرافی ترانس‌رکتال پروستات

اگرچه ممکن است انجام سونوگرافی ترانس‌رکتال پروستات کمی نگران‌کننده به نظر برسد، اما روند کار ساده، کوتاه و قابل‌تحمل است. در ادامه با مراحل انجام این سونوگرافی آشنا می‌شوید تا بدانید چه چیزی در انتظار شماست و چه اقدامی انجام می‌شود:

آماده‌سازی

در روز مراجعه، پس از ورود به بخش تصویربرداری، از شما خواسته می‌شود لباس مخصوص بیمارستان بپوشید. در بعضی موارد لازم است قبل از شروع، مثانه‌تان را تخلیه کنید.

قبل از شروع سونوگرافی، پزشک رادیولوژی از شما می‌خواهد به پهلوی چپ دراز بکشید و زانوها را به سمت قفسۀ سینه جمع کنید. این وضعیت باعث می‌شود پروستات در بهترین موقعیت برای تصویربرداری قرار بگیرد. سپس پزشک یا تکنسین، پروب سونوگرافی را با روکش محافظ می‌پوشاند و ژل مخصوصی روی آن می‌زند. این ژل کمک می‌کند پروب به‌راحتی وارد مقعد شود.

انجام سونوگرافی ترانس‌رکتال و درصورت نیاز نمونه‌برداری

رادیولوژیست پروب را به‌آرامی داخل مقعد قرار می‌دهد. در این لحظه ممکن است کمی احساس فشار یا ناراحتی داشته باشید، اما این احساس معمولاً کوتاه‌مدت و قابل‌تحمل است. تصاویر به‌صورت زنده روی مانیتور ظاهر می‌شوند و رادیولوژیست شکل، اندازه و ساختار داخلی پروستات را بررسی می‌کند. اگر ناحیه‌ای مشکوک دیده شد، بیوپسی نیز به‎صورت همزمان انجام می‌‌شود.

برای انجام بیوپسی، ابتدا پزشک متخصص مادۀ بی‌حس‌کننده تزریق می‌کند، سپس سوزن باریکی را کنار پروب قرار می‌دهد و با آن چند نمونۀ کوچک از بافت پروستات برمی‌دارد.

بلافاصله بعد از انجام سونوگرافی ترانس‌رکتال

بعد از اتمام بررسی یا نمونه‌برداری، رادیولوژیست پروب را خارج می‌کند و می‌توانید لباس خود را بپوشید. اگر فقط سونوگرافی انجام داده‌اید، بلافاصله به فعالیت‌های روزانه‌تان برمی‎گردید. اگر بیوپسی هم انجام شده باشد، پزشک اورولوژی نکات لازم را به شما توضیح می‌دهد.

آیا سونوگرافی ترانس ‌رکتال پروستات خطری برای سلامتی دارد؟

انجام این سونوگرافی به‌تنهایی باعث هیچ‌گونه آسیب یا خطر جدی نمی‌شود و معمولاً نیازی به نگرانی نیست. اما اگر در کنار آن نمونه‌برداری از بافت پروستات؛ یا همان بیوپسی هم انجام شود، ممکن است بعضی علائم موقتی و قابل کنترل به‌وجود بیاید:

• وجود خون در مایع منی و ادرار؛

• احساس درد یا ناراحتی در لگن یا مقعد؛

• درد یا سوزش هنگام ادرار؛

• سختی در دفع ادرار؛

• خونریزی خفیف از مقعد؛

• احتمال عفونت خفیف.

این عوارض، که در واقع عوارض بیوپسی پروستات هستند، معمولاً شدید نیستند و طی چند روز به‌صورت خودبه‌خود برطرف می‌شوند.

مراقبت‌های بعد از سونوگرافی ترانس ‌رکتال پروستات

سونوگرافی ترانس‌رکتال پروستات به‎تنهایی نیازی به مراقبت ندارد، اما اگر با بیوپسی همراه باشد، مراقبت از خود و رعایت برخی نکات ساده زیر مهم است:

۱. مصرف مایعات: روزهای اول پس از بیوپسی، مایعات فراوان (به‌ویژه آب) بنوشید این کار به کاهش سوزش ادرار و دفع سریع‌تر خون یا لخته‌های احتمالی کمک می‌کند

۲. مدیریت مصرف داروها: داروهای آنتی‌بیوتیک و مُسکن تجویزشده را طبق دستور پزشک مصرف کنید. مصرف داروهایی مثل آسپرین یا ایبوپروفن را فقط در صورت تأیید پزشک اورولوژی از سر بگیرید.

۳. محدود کردن فعالیت بدنی:‌ تا ۲۴ تا ۴۸ ساعت پس از بیوپسی از ورزش شدید، بلند کردن اجسام سنگین و فعالیت‌های بدنی پرفشار خودداری کنید؛ به‌ویژه اگر هنوز خون روشن در ادرار دیده می‌شود.

۴. به تعویق انداختن رابطۀ جنسی: تا زمانی که احساس راحتی پیدا نکرده‌اید، رابطۀ جنسی نداشته باشید.

۵. تماس با پزشک: به هرگونه تغییر ناگهانی در ادرار، ناتوانی در دفع ادرار، تب بالا، درد شدید یا خونریزی غیرعادی توجه کنید و در صورت مشاهده این علائم، بلافاصله با پزشک تماس بگیرید.

جمع‌بندی

سونوگرافی ترانس ‌رکتال پروستات یک روش کم‌تهاجمی و بی‌خطر برای بررسی وضعیت غدۀ پروستات است که در تشخیص مشکلاتی مانند بزرگی خوش‌خیم، تومور یا حتی ناباروری مردان نقش کلیدی دارد.

روش TRUS به دلیل ارائۀ تصویر کامل از پروستات، عدم استفاده از اشعه، سرعت انجام بالا و قابلیت ترکیب با روش‌های پیشرفته مانند ام‌آر‌آی، یکی از ابزارهای مهم در تشخیص و پیگیری بیماری‌های پروستات محسوب می‌شود.

روش تصویربرداری پروستات با کمک وارد کردن پروب نازک به داخل مقعد انجام می‌شود و در صورت لزوم، امکان نمونه‌برداری دقیق از نواحی مشکوک را فراهم می‌کند.

مردان بالای ۵۰ سال یا کسانی که علائمی مانند تکرر ادرار، درد لگن یا سطح بالای PSA دارند، ممکن است کاندید انجام این تصویربرداری باشند و بهتر است به اورولوژیست مراجعه کنند. پزشک می‌تواند بر اساس علائم، سابقۀ خانوادگی و نتایج آزمایش‌ها، درباره لزوم انجام سونوگرافی ترانس‎‌رکتال تصمیم‌گیری کند.

سؤالات متداول

منابع:

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4286726

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK570569

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3746408

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10785852